https://thuviensach.vn

Bông hồng vàng
Konstantin Pautovsky
Chào mừng các bạn đón đọc đầu sách từ dự án sách cho thiết bị di động

Nguồn: http://vnthuquan.net

Phát hành: Nguyễn Kim Vỹ.


https://thuviensach.vn

Mục lục
Lời nói đầu


Lời tác giả


bụi quý
chữ đề trên tảng phiêu nham


những bông hoa làm bằng vỏ bào
truyện ngắn đầu tiên
tia chớp


nhân vật nổi loạn
lịch sử một truyện dài


những vết khắc trong tim


ngôn ngữ kim cương những cuốn từ điển[1]
chuyện xảy ra trong cửa hàng alshvang
những cái tưởng chừng vặt vãnh


ông lão trong quán điểm tâm ngoài ga


đêm trăng


cội nguồn sáng tạo


chuyến xe đêm


cuốn sách định viết từ lâu


nghệ thuật nhìn thế giới


trên ca-bin xe tải


tự chúc



https://thuviensach.vn

Konstantin Pautovsky
Bông hồng vàng
Dịch giả: Vũ Thư Hiên
Lời nói đầu

 
Cơn bão tuyết tràn vào thành phố từ chập tối. Tắt ánh mặt trời là nhiệt độ
hạ xuống đột ngột. Khi cơn bão ập tới, nhiệt độ còn xuống nữa. Không khí
khô đến khó thở. Từ trong nhà nhìn ra chỉ thấy trời đất trắng bệch một màu
bạc xỉn của băng bụi. Gió quyện chúng quẩn quanh trên mặt đường, xếp
thành từng đống ở chân tường. Không một bóng người bóng vật ngoài phố.
Thỉnh thoảng mới thấy một chiếc xe tải, chăn trấn thủ bọc kín máy, lạc lõng
chạy qua, bụi trắng cuồn cuộn dưới gầm xe.

Tì tay trên bậu cửa sổ, tôi bần thần nhìn ra những ngọn đèn đường vàng ệch
trong bóng tối nhuốm màu trắng phản chiếu của tuyết già mà rùng mình
cảm trước thấy chiều dài ghê gớm của thời gian một đêm mất ngủ.

Guenađy Shpalikov, bạn cùng phòng với tôi, nhà thơ chưa được ai biết đến
trong những năm xa xôi ấy, quẳng cho tôi một cuốn sách dày cộp, bìa bọc

https://thuviensach.vn

simili:

- Đọc đi ! Những đêm như đêm nay mà đọc Paustovsky thì đúng lúc lắm.
Nếu cậu thích, có thể coi như mình tặng cậu. Đây là tuyển tập. Mình đã đặt
mua toàn tập hôm qua rồi.

Tôi ngần ngại nhìn cuốn sách dày cộp. Nhưng chỉ vừa đọc mấy chục trang
đầu, tôi đã hiểu ngay rằng không gì có thể bắt tôi gấp cuốn sách lại chừng
nào tôi chưa đọc xong.

Và thế là đêm đó - một đêm giá lạnh mùa đông năm 1956 ở Moskva - tôi
đã gặp Paustovsky.

Từ những hàng chữ in bình thường trên trang giấy xanh lên màu chao đèn
ngủ, những nhân vật sống bước ra, đi lại, làm việc, yêu, ghét, đau khổ, vui,
buồn, trong những câu chuyện đầy tình cảm của những xúc động thường là
thầm kín và cao cả, trên nền phong cảnh Nga với những hàng bạch dương
run rẩy trong gió, những vì sao trong vũng nước đêm, mùi lá mục trong
rừng...

Tôi nghiễm nhiên trở thành người chứng kiến, người tham gia vô vàn
chuyện đời chuyện người, rất thường mà rất lạ, không sao quên được. Là
nhờ Konstantin Paustovsky.

Và tôi thật sự đã không quên, bởi vì, hơn là những chuyện kể mà ta có thể
nghe ở bất cứ ai, trong một đêm đó Paustovsky đã giúp tôi sống một đoạn
đời tính bằng nhiều năm, mà là những năm giá trị, khi con người bỗng nhận
ra rằng mình không thể giản đơn tồn tại, mà phải được sống thực, sống đầy
đủ, với những rung cảm thực, cái duy nhất làm cho cuộc sống của ta phong
phú thêm và vì thế có ý nghĩa hơn.

Đọc Paustovsky tôi bỗng hiểu tôi hơn, tôi bỗng hiểu mọi người hơn. Và,
đây mới là cái chính: tôi chợt hiểu rằng mỗi con người, dù người đó là ai, là
nhà bác học, nhà thơ, là ông thợ mộc bình dị..., tất cả, đều là một thế giới
phong phú. Thế giới ấy không lồ lộ dưới ánh sáng mặt trời, và ta không thể
https://thuviensach.vn

thấy được nó, càng không thể nhìn rõ nó, bằng cặp mắt lười biếng. Mỗi
dòng chữ của Paustovsky nói với chúng ta một cái gì rất mới về cái thế giới
không dễ thấy ấy.

Tôi đọc mê mải, không biết rằng cơn bão tuyết đã lặng từ lâu, có lẽ từ nửa
đêm, và khi tôi gập sách lại thì ánh bình minh màu trắng đục của riêng
những chân trời phương Bắc đã tràn ngập khắp phòng. Ngọn đèn đêm vẫn
cháy, nhưng ánh sáng màu xanh lơ của nó nhợt nhạt hẳn. Qua một đêm,
tuyết đã xếp thành những vồng trắng mịn màng trên bậc cửa sổ. Tôi trở dậy,
mở một cánh cửa, lặng ngắm những bông tuyết đang sà xuống. Chúng bay
chậm, đung đưa trong gió nhẹ, rồi từ từ đậu xuống những đống tuyết lớn.
Tôi chìa tay ra đón tuyết. Lúc đầu, tôi có cảm giác những bông tuyết lảng
tránh tay tôi. Nhưng có những bông bạo dạn hơn đến gần, ngập ngừng
trong giây lát, rồi mới nhẹ nhàng đáp xuống. Khi tôi thu tay về thì trong
lòng bàn tay chỉ còn mấy vệt ướt: tuyết đã tan rồi. Trong khoảnh khắc ấy
tôi chợt hiểu rằng tôi đã bỏ qua rất nhiều, nhiều lắm, cái đẹp trên những con
đường mà tôi đã đi qua, tính cả về không gian lẫn thời gian. Cũng như
trước cái đêm đáng nhớ ấy tôi đã không biết đến cái đẹp của những bông
tuyết này, chỉ vì tôi không biết nhìn, chưa biết đến niềm mê say mà cái đẹp
mang tới. Paustovsky chỉ cho tôi thấy cái mất mát ấy. Như một người bạn
rất gần gụi với ta, như một người thân của ta, Paustovsky bước vào tâm hồn
ta rồi ở lại đó, ông thủ thỉ với ta những chuyện tâm tình. Nghe xong những
câu chuyện ấy, ta cảm thấy tâm hồn ta lớn thêm, rộng thêm, nhẹ hơn.

***

Paustovsky ra đời ngày 31 tháng 5 năm 1892 trong một ngõ hẻm thành
Moskva. Dòng họ ông gốc kazak[1] miền Zaporozhe, sau mới chuyển tới
cư ngụ ở vùng ven sông Roshi gần tỉnh lỵ Belaya Serkov. Cha ông làm
nhân viên thống kê ngành đường sắt. Ông nội là một cựu chiến binh kadak
dưới thời Nga hoàng Nikolaev.

https://thuviensach.vn

Cụ thân sinh ra Paustovsky là người mơ mộng và là người ở không yên
chỗ. Sau thời gian tòng sự tại Moskva, ông đổi đi Vino, rồi Pskov, sau cùng
mới đỗ lại Kiev. Mẹ Paustovsky lớn lên trong một gia đình tư chức ở một
nhà máy đường. Tính khắc khổ, bà nắm mọi quyền hành trong nhà. Gia
đình Paustovsky đông người, đủ tính đủ nết, nhưng hết thẩy đều yêu nghệ
thuật. Cậu bé Paustovsky lớn lên trong tiếng đàn dương cầm, những giọng
ca, những cuộc cãi vã nghệ thuật và những rạp hát.

Cậu bé bắt đầu cuộc đời học trò ở trường trung học số 1 thành phố Kiev.
Khi cậu học tới lớp 6 thì gia đình khánh kiệt, cậu phải tự nuôi thân bằng
một nghề bất đắc dĩ không xứng với tuổi học trò là nghề "gia sư".

Đó là tóm tắt mấy dòng về con người về sau này trở thành nhà văn. Tôi
chép lại tiểu sử ông ở đây theo thói thường phải viết tiểu sử nhà văn mà
mình giới thiệu, chứ tôi biết tiểu sử chẳng giải thích được bao nhiêu vì sao
Paustovsky chọn nghề văn chứ không phải nghề nào khác.

Truyện ngắn đầu tiên của Paustovsky được in khi Paustovsky còn là học
sinh năm chót của trường trung học. Nó xuất hiện trong tạp chí "Những
Ngọn Lửa", là tạp chí văn học duy nhất của Kiev hồi bấy giờ, vào khoảng
năm 1911.

Sau khi tốt nghiệp trung học, Paustovsky thi vào đại học tổng hợp Kiev.
Hai năm sau, Paustovsky chuyển qua một trường đại học khác ở Moskva và
ở hẳn thành phố này từ đấy.

Chiến tranh thế giới lần thứ nhất bùng nổ. Paustovsky làm nghề bán vé xe
điện, rồi lái xe điện, rồi y tá trong các đoàn tàu quân y con thoi chạy đi
chạy lại giữa hậu phương và tiền tuyến. Mùa thu năm 1915 ông bỏ công
việc dân sự để đi theo một đơn vị quân y dã chiến và làm một chuyến đi dài
suốt từ thành phố Lublin (Ba Lan) đến tỉnh lỵ Nesvizh ở Belorussya. Trên
đường, tình cờ nhặt được một mẩu báo, ông mới biết hai anh ông đã tử trận
trong cùng một ngày trên hai mặt trận khác nhau. Paustovsky vội vã trở về
với mẹ. Bà cụ lúc đó đang ở Moskva.

https://thuviensach.vn

Nhưng Paustovsky không thể ngồi lâu một chỗ. Bệnh xê dịch giày vò ông
và ông lại lên đường, tiếp tục cuộc sống nay đây mai đó. Ông đi
Ekaterinoslav để làm việc trong nhà máy luyện kim của công ty Briansky.
Rồi bỏ đấy mà đi Yuzovka, từ đó đến Taranrog, làm trong các nhà máy. Ở
Taranrog, Paustovsky khởi viết cuốn tiểu thuyết đầu tay của mình - "Những
Kẻ Lãng Mạn". Mùa thu năm 1916, Paustovsky lại một lần nữa bỏ
Taranrog để đến nhận công tác tại Công ty liên hiệp hải sản Azovskoye.

Cách mạng Tháng Hai bùng nổ khi Paustovsky đang ở Moskva. Lúc đó ông
đã bước vào nghề báo. Ông viết: "Sự hình thành con người và nhà văn
trong tôi bắt đầu từ những năm ấy, nó xảy ra dưới chính quyền xô-viết và
quyết định toàn bộ cuộc đời tôi từ đấy về sau".

Sau thời gian ở Moskva, ông lại quay về với mẹ, bà cụ lúc ấy đã sống ở
Ukraina. Từ Kiev, nơi ông chỉ cư ngụ một thời gian ngắn, Paustovsky đi
Ôđessa. Ở thành phố cửa biển này ông được sống trong môi trường các nhà
văn trẻ và tài năng: Ilf, Bagritzky, Babel, Shenghel, Lev Slavin... Nhưng rồi
ông lại giã từ những người bạn tuyệt vời của mình để trở về để tiếp tục
cuộc hành trình vô định. Ông đi Sukhum, Batum, Tifflis. Từ Tifflis,
Paustovsky đến Armenya, rồi lang bạt sang tận Ba Tư.

Năm 1923, Paustovsky trở về Moskva trong một chuyến dừng chân, xin
làm biên tập viên cho một tờ báo. Cũng từ đó tên tuổi của ông bắt đầu trở
thành quen thuộc với độc giả qua những tác phẩm nối tiếp nhau ra đời.

Cuốn sách đầu tiên được Paustovsky coi là tác phẩm thực sự của ông là
tuyển tập truyện ngắn "Những Con Tàu Đi Ngược Chiều Nhau".

Mùa hè năm 1932 Paustovsky bắt đầu cuốn "Kara-Bugaz" và một số truyện
ngắn khác mà về sau này ông đã kể lại khá tỉ mỉ trong "Bông Hồng Vàng".

Sau khi "Kara-Bugaz" ra đời, Paustovsky xin ra ngoài biên chế, tức là thôi
không làm cho nhà nước và ăn lương nhà nước nữa, để chuyên viết văn,
"cái công việc duy nhất, choán hết mọi việc khác, có lúc thực cay cực,
nhưng là cái bao giờ tôi cũng yêu mến". Ở chế độ xã hội chủ nghĩa, việc
https://thuviensach.vn

xin ra ngoài biên chế để sống tự do được coi như một việc làm không bình
thường, một hành động rồ dại, hoặc một hành động dũng cảm, tuỳ theo
cách nhìn của mỗi người.  

Trong cuộc sống tự do khỏi công việc nhà nước Paustovsky còn đi nhiều
hơn nữa. Dấu chân ông in khắp mọi miền đất nước xô-viết, từ bán đảo
Konsky đến những sa mạc vùng Trung Á, từ các thành phố băng tuyết ở
Cực Bắc đến những bờ biển ấm áp vùng Krym tới những miền rừng rậm
rạp của Sibir. Ngoài ra, ông còn đến Tiệp Khắc, đi tàu biển vòng quanh
châu Âu, qua các thành phố Istanbul, Athena, Napoli, Roma, Paris,
Rotterdam, Stockholm...

Trong đại chiến thế giới lần thứ hai, ông làm phóng viên chiến tranh của
Mặt trận Nam và ở đó ông cũng đi rất nhiều.

Đời ông, từ lúc còn nhỏ cho đến năm 1921, được ghi lại khá đầy đủ trong
các cuốn truyện mang tính hồi ký "Những Năm Xa Xôi", "Tuổi Trẻ Không
Yên", "Sự Bắt Đầu Của Thế Kỷ Ta Chưa Biết".

Paustovsky nói rằng nhà văn cần phải biết tạo ra tiểu sử cho mình. Tức là,
ông muốn nói, nhà văn cần phải chủ động ném mình vào trong những xoáy
lốc của cuộc đời, để được sống nhiều, sống thật trong nó, tự mình tạo ra
nguồn nguyên liệu dồi dào cho công việc viết văn sau này. Ông nhìn những
nhà văn cạo giấy, những viên chức văn chương bằng cái nhìn khinh bỉ.

Ông không chỉ viết nhiều, mà còn viết hay. Hiếm có nhà văn nào ở nước
Nga được in toàn tập trong khi còn sống[2].

Paustovsky là nhà văn không biết hài lòng về mình. Ông luôn nói rằng
những gì ông đã viết chỉ là bước đầu, chứ toàn bộ công việc thực sự thì bao
giờ cũng vậy, còn ở phía trước.


***

https://thuviensach.vn

Văn của Paustovsky, cũng như sự tiếp nhận cuộc đời ở trong ông, những
suy ngẫm của ông, mang một sắc thái đặc biệt.

Lần đầu đọc Paustovsky, trong cái đêm bão tuyết không ngừng gào thét,
tung băng bụi ra khắp nơi và trùm lên tất cả, khi ngọn đèn đêm tỏa ánh
sáng nhè nhẹ mơ hồ lên những trang giấy, trong cái thời gian mung lung
làm cho con người dễ đi vào mình hơn cả, tôi cảm thấy cuộc sống vụt
ngưng lại, nhưng bên cạnh nó lại hiện ra một cuộc sống khác, với đầy đủ
đường nét, màu sắc, âm thanh và tình người. Cuộc sống ấy rõ nét đến nỗi ta
có thể nhìn thấy, nghe thấy, cảm thấy tất cả những gì thuộc về nó. Nhưng
đồng thời nó cũng mơ hồ, huyền ảo, như một cái gì không thực, không dễ
có thực, nhưng nó làm ta tin ngay rằng nó thật sự hiện hữu, sung sướng để
mà tin. Bởi vì những cái đó đúng là có thực, nhưng lại là những cái, tiếc
thay, ta không thể thấy được dễ dàng. Có lẽ, tôi đã nói điều mâu thuẫn.
Nhưng, thú thật, tôi không biết diễn tả thế nào những cảm giác mới sinh
mỗi lần đọc Paustovsky. Nguyễn Khải nói với tôi về Paustovsky thế này:
"Hình như Paustovsky thích thả sương mù vào truyện của ông ta. Cái đó
làm người đọc nhiều lúc tưởng những điều ông ta nói giống như những giấc
mơ, để rồi sau khi suy nghĩ kỹ, mới tin là chúng có thật, lúc đó họ mới phát
hiện rằng mình đã lớn thêm một chút trong tâm hồn". Tôi thấy đó là một
nhận xét xác đáng. Cái hư mà thực, thực mà hư trong Paustovsky là thế.
Nói cách khác, trong văn ông thực hư lẫn lộn - trong thực có hư, trong hư
có thực.

Để làm được việc đó, nhà văn phải rất dày công nghiên cứu cuộc sống,
nghiên cứu thật tỉ mỉ, đến chân tơ kẽ tóc, nhập tâm cuộc sống mà mình
quan sát, rồi hòa mình vào nó, sống thực với nó. Đến khi ngồi vào bàn viết
thì cuộc sống ấy đã thành của mình, còn hơn của mình nữa, vì nó được
nghiên cứu, được suy ngẫm, để cuối cùng bật ra chỉ những đường nét
chính, những màu sắc chính mà thôi. Đó là cuộc sống trong sự biểu đạt tiết
kiệm, được đưa lên giấy chỉ những gì cần thiết nhất, tinh chất nhất, đẹp đẽ
https://thuviensach.vn

nhất.

Cách biểu đạt này của Paustovsky giống phong cách làm việc của những
họa sĩ Trung Hoa cổ trong trường phái quốc họa. Khác với bạn đồng nghiệp
phương Tây, những họa sĩ quốc họa Trung Hoa không bao giờ làm phác
thảo cho những bức tranh sẽ vẽ. Họ an nhiên sống trong đời, lặng lẽ quan
sát nó, lặng lẽ thu nó vào lòng, nói cách khác, họ sống như mọi người,
nhưng chăm chú quan sát cuộc sống đến mức thuộc lòng nó, chỉ đến lúc ấy
họ mới nhả tinh chất của nó ra trên giấy trên lụa. Cuộc sống được biểu đạt
theo cách ấy hiện ra ở những điểm tập trung nhất, dường như không còn lệ
thuộc chủ đề. Những gì không cần thiết, những tạp chất, đều bị họ gạt bỏ
không thương tiếc. Nhưng khoan, cũng không hẳn là thế. Bên cạnh những
cái thuộc tinh chất ta lại bắt gặp những nét tưởng chừng chẳng có liên quan
gì tới chủ đề, có vẻ như thừa. Nhưng thử bỏ những cái thừa ấy đi mà xem tác phẩm sẽ mất đi vẻ đẹp mà ta đã được thấy. Tức là, chúng là những cái
thừa cần thiết, những cái thừa có chọn lọc bằng vô thức, những cái thừa xét
cho cùng là cố ý của tác giả. Thiếu những cái thừa đó văn hết là văn. Nó
thành xác chết.

Tôi sẽ không chứng minh điều này. Nó vô ích như khi ta cố chứng minh vẻ
đẹp của một buổi bình minh chẳng hạn.

Mà cũng đừng hoài công kể lại những truyện ngắn của Paustovsky. Chúng
ta hãy thử nhớ lại "Chú Bé Chăn Bò", "Gió Biển", "Chuyến Xe Đêm",
"Người Đầu Bếp Già"... Liệu có thể kể lại những câu chuyện trong những
truyện ngắn đó không nhỉ? Có người đã kể, kể rất hay, nhưng nghe xong,
tôi nghĩ rằng sự mất mát trong câu chuyện được kể lại có thể tính bằng số
bách phân là 90 phần trăm.

Paustovsky có thể từ một chi tiết rất nhỏ mà dựng thành một truyện ngắn.
Nhưng qua truyện ngắn đó ta được biết không phải một người - nhân vật
chính - mà nhiều người, và hơn thế nữa, dấu vết của cả một khoảng thời
gian.

Cái "hư" trong văn Paustovsky có một đặc tính được nhiều người nhận xét.
Dường như ông khám phá được trong tâm hồn ông, và trong tâm hồn người
nói chung, sự ưa thích bản năng những cái không bình thường. Cho nên nói
https://thuviensach.vn

về cái bình thường bằng con đường tìm kiếm, lựa chọn để rồi đưa ra cái có
vẻ không bình thường lại là con đường ngắn nhất của sự biểu đạt cái đẹp.
Nhưng nếu cái không bình thường ấy quá xa lạ với trí tưởng tượng của
người đọc thì cũng hỏng, người đọc sẽ đẩy nó ra và người viết thế là hoài
công. Cần phải chọn cái không bình thường bình dị, nghĩa là cái có thể có,
có thể xảy ra, dường như người đọc có thể thấy nó, nhưng do vô tình đã đi
lướt qua nó, đi lướt qua cái đẹp, một cách hững hờ, và giờ đây, khi được
nhà văn chỉ cho thấy, mới biết ra để mà nuối tiếc. Khả năng nhìn thấy cái
không bình thường trong cái bình thường ở trong ông làm nên nét độc đáo
của văn ông. Paustovsky thú nhận rằng khả năng đó bắt nguồn từ tính
chuộng lạ vốn có trong ông từ thuở thiếu thời. Ông thuật lại:

"Thế giới sặc sỡ của những cái lạ chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng của tôi".
"Môn học mà tôi thích nhất ở trường trung học là môn địa lý. Môn này
khẳng định với tôi rằng trên trái đất có những xứ sở kỳ lạ. Tôi biết rằng
cuộc sống nghèo nàn và vất vưởng của gia đình tôi hồi ấy không thể cho
phép tôi nhìn thấy những xứ sở ấy. Mơ ước của tôi không thể thực hiện
được. Nhưng không phải vì thế mà nó chết dần chết mòn đâu".

"Tâm trạng tôi khi ấy có thể định nghĩa bằng hai từ: hào hứng và buồn rầu.
Hào hứng trước cái thế giới mà mình tưởng tượng ra, buồn rầu vì không
thể nhìn thấy nó. Hai cảm giác ấy chiếm thế thượng phong trong những vần
thơ thuở thiếu thời của tôi và trong những tác phẩm văn xuôi đầu tiên còn
non nớt của tôi".

"Những năm tháng qua đi và dần dần tôi rời bỏ tính chuộng lạ, vẻ diêm
dúa, hương vị làm ta mê mẩn, chất bốc của nó và thái độ dửng dưng đối với
con người bình dị, không có gì đáng chú ý. Nhưng trong một thời gian dài,
trong những truyện dài và truyện ngắn của tôi vẫn cứ còn rơi rớt những sợi
chỉ mạ vàng của nó."

Paustovsky kể rằng lần cắt đứt quyết liệt và cuối cùng với tính chuộng lạ ở
trong ông xảy ra trong lần ông đi xem nhà chiếu hình vũ trụ Moskva. Cũng
như mọi người, ông bị lóa mắt bởi sức sáng tạo của con người với những
máy móc kỳ diệu đó.

Ông ra về khi trời đã khuya. Một buổi tối tháng Mười với mùi lá rụng trên
https://thuviensach.vn

đường. Paustovsky ngẩng đầu lên. Ông bàng hoàng. Tưởng chừng ông
được trông thấy,lần đầu tiên trong đời, một bầu trời thực sự - một bầu trời
sống - với muôn vàn vì sao lấp lánh.

"Và thế là tôi thấy tất cả những gì tôi viết từ trước tối hôm đó chỉ là giả tạo,
hệt như cái nhà chiếu hình vũ trụ với những chòm sao giả của nó".

Sau đêm đó, ông vội vã hủy đi một số truyện ngắn quá diêm dúa và giả tạo
mà trước kia ông thích thú.

Tuy nhiên, không phải cái gì khác, mà chính lòng ham mê cái lạ trong buổi
thiếu thời đã dạy cho ông biết cách nhìn thấy những nét đẹp, và hơn nữa,
những nét hoàn toàn không dễ thấy đối với người khác, trong những sự vật
tầm thường. Những nét đẹp đó chúng ta gặp luôn luôn trong những tác
phẩm của ông, hầu như trên mỗi trang giấy. Chúng làm nên cái thần thái
đặc sắc của văn ông. Ngay ở trong những truyện dài "Những Kẻ Lãng
Mạn", "Những Vầng Mây Lấp Lánh", mà ông than phiền rằng trong đó tính
chuộng lạ còn để lại nhiều dấu vết, chúng ta vẫn thấy những nét đẹp nhờ
lòng ham mê tính chuộng lạ mà có. Có lẽ cái hại của tính chuộng lạ chỉ ở
chỗ nó dễ làm người viết ham cái bề ngoài hào nhoáng mà quên mất cái bề
trong còn đẹp hơn rất nhiều của cuộc sống.

Về vấn đề này Paustovsky viết: "Tôi cho rằng một trong những đặc tính
thuộc sáng tác văn xuôi của tôi là cái thần thái lãng mạn của chúng"...
"Cái đó, tất nhiên, là chất riêng của từng người. Đòi hỏi người nào cũng
vậy, nhất là nhà văn, phải từ bỏ cái thần thái ấy là lố bịch. Chỉ có dốt nát
mới đi đòi hỏi như thế"...

"Cái thần thái lãng mạn không hề sống chung dưới một mái nhà với sự
quan tâm cấp thiết đối với cuộc sống "thô thiển" và tình yêu đối với cuộc
sống ấy. Trong hết thảy lĩnh vực của thực tại và hoạt động của con người,
trừ một vài trường hợp ngoại lệ, bao giờ cũng sẵn có những hạt giống lãng
mạn... Vì không nhận thấy những hạt giống ấy, người ta có thể giày xéo lên
chúng, nhưng cũng có thể ngược lại, tạo điều kiện cho chúng nở rộ, cho
chúng lấy mùa hoa của mình làm cho thế giới bên trong của con người đẹp
thêm, cao thượng hơn ".

Ông phải bộc bạch tâm sự mình như thế, ông phải lớn tiếng bảo vệ phong
https://thuviensach.vn

cách lãng mạn trong văn học như thế là để tự vệ, để chống trả sức mạnh của
trào lưu thời thượng "hiện thực xã hội chủ nghĩa" muốn áp đặt phong cách
của nó như là một phong cách duy nhất cho nền văn học xô-viết.
Paustovsky không rời con đường riêng mà ông đã chọn. Ông cho rằng nó
hoàn toàn không có gì trái ngược với con đường chung của các nhà văn của
bất kỳ nước nào, bất kỳ thời đại nào, là hướng tới và vẫy gọi mọi người
cùng nhau hướng tới Cái Đẹp[3].

Từ lâu Paustovsky đã có ý định viết một cuốn sách về nghề văn. Không
phải một cuốn sách dạy viết văn, không phải thế, ông không có ý định dạy
bảo ai, mà là một cuốn khảo cứu nghiêm túc nói về lao động đặc thù của
những người cầm bút và vai trò của họ trong đời sống tinh thần của cộng
đồng nhân loại. Trong bài "Thơ Của Văn Xuôi" đăng trong tạp chí "Ngọn
Cờ" (Znamya) số ra tháng 9 năm 1953, ông viết rằng ý sáng tác một cuốn
sách về nghề văn đã nảy ra trong ông ngay từ trước Thế chiến thứ hai. Ông
đã bắt đầu, nhưng chiến tranh đã ngăn trở ông hoàn thành nó.

Trong một thời gian hơn mười năm Paustovsky dạy nhiều khóa học văn
xuôi tại Học viện văn học Gorky. Nhiều vấn đề có liên quan tới nghề văn
và tâm lý sáng tác đã được đề cập. Vì các bài giảng của thầy, cũng như
những lời phát biểu của trò, đều không được ghi lại, Paustovsky lấy làm
tiếc, mới nảy ra ý tập hợp những tư liệu phong phú đó, bằng hình thức này
hay hình thức khác, miễn sao chúng trở thành có ích cho những người viết
văn, nhất là cho những người viết văn trẻ, và cho cả những ai yêu thích văn
học.

Mùa thu năm 1955, tại tỉnh Dubunty, một tỉnh nhỏ nằm bên bờ vịnh Riga,
Paustovsky hoàn thành cuốn sách mà ông thai nghén từ lâu. "Bông Hồng
Vàng" ra mắt bạn đọc lần đầu trong tạp chí "Tháng Mười"(Oktiabr).

Trong bản dịch này, giống như trong nhiều bản dịch ở các nước khác mà tôi
được biết ("Bông Hồng Vàng" đã được dịch ra nhiều thứ tiếng), tôi bỏ qua
hai chương "Ngôn Ngữ Kim Cương" và "Những Cuốn Từ Điển". Tác giả
dành hai chương này cho việc nghiên cứu những nét độc đáo của tiếng Nga
liên quan tới sự thể hiện văn học, xem xét nhiều mặt ngữ nghĩa, các gốc từ,
âm hưởng, tiết tấu... của văn ngôn tiếng Nga. Tôi rất tiếc những chương
https://thuviensach.vn

này, nhưng tôi nghĩ không có cách nào truyền đạt cái đẹp thuần khiết của từ
ngữ thuộc một ngôn ngữ này bằng những phương tiện không tương thích
của một ngôn ngữ khác.

Nói chung, trong khi dịch cuốn sách, cảm giác đuối sức là cảm giác tôi
thường gặp. Thậm chí ở một vài đoạn tôi cảm thấy hoàn toàn bất lực. Ai
cũng biết rằng dịch nếu không phải là phản thì cũng là một cái gì mất mát
so với nguyên bản. Trong "Bông Hồng Vàng", sự mất mát đó không phải là
ít.

Khi bản dịch hoàn tất, tôi mới hiểu rằng trong việc làm này của tôi chính
tác giả đã giúp tôi rất nhiều.

Bởi vì mỗi lần đọc đi đọc lại một đoạn văn khó, một hình ảnh đẹp được
miêu tả một cách khác thường, cần phải tìm cách để truyền đạt cho tốt nhất,
tôi lại phát hiện trong lòng mình một niềm vui, niềm vui này đã giúp tôi
vượt qua những khó khăn.

Bởi vì trong khi dịch "Bông Hồng Vàng", tôi hiểu thêm được rất nhiều cái
lao động nặng nhọc nhưng cao quý và vi thế tuyệt đẹp của nghề văn (nếu
có thể coi nó là một nghề). Tôi sẽ sung sướng nếu qua bản dịch này những
ý nghĩ tốt lành của tác giả tới được với bạn đọc.

Bởi vì, sau hết, tôi rất yêu Paustovsky.

         VŨ THƯ HIÊN

 
Chú thích:

[1] Người Nga, xuất thân từ các chiến binh chống lại các cuộc xâm lăng
của Thổ Nhĩ Kỳ và người Tartar, sống thành một cộng đồng lớn ở vùng
Nam Nga, thường được gọi là cô-dăc (cosaques) trong các bản dịch từ
tiếng Pháp. Phân biệt với người Kazakh, cư dân nước Kazkhstan

[2] Hiện nay ở Moskva có một đường phố mang tên Konstantin Pautovsky.


https://thuviensach.vn

[3] “Lời Nói Đầu” này được in trong lần xuất bản thứ nhất của bản dịch
“Bông Hồng Vàng”. Lần xuất bản thứ hai nó bị bỏ đi, liên quan đến việc
tên người dịch bị cấm. Trong lần xuất bản này có một số sửa chữa nhỏ.

https://thuviensach.vn

Konstantin Pautovsky
Bông hồng vàng
Dịch giả: Vũ Thư Hiên
Lời tác giả
Tặng Tatiana Alexeevna Paustovskaia


- bạn đời chung thủy của tôi


 
 

Văn học nằm ngoài những định luật của băng
hoại. Chỉ mình nó không công nhận cái chết.


Saltưkov Sheđrin_

 

Lúc nào cũng phải hướng tới cái tuyệt mỹ.


Honoré de Balzac
[1]


Nhiều điểm trong cuốn sách này trình bày còn rời rạc, và rất có thể, chưa
được sáng sủa cho lắm.

Nhiều điểm sẽ còn phải tranh luận.

Cuốn sách này không phải là một công trình nghiên cứu lý thuyết, càng
không phải là một kim chỉ nam. Đây chẳng qua chỉ là những ghi chép về
cái nhìn của tôi đối với nghề văn và về kinh nghiệm của riêng tôi.

Những vấn đề lớn được dùng làm cơ sở tư tưởng cho nghề văn của chúng
https://thuviensach.vn

ta không được đề cập trong cuốn sách này vì ở nước ta không có những bất
đồng lớn trong lĩnh vực đó. Đối với tất cả mọi người, tính chất anh hùng và
ý nghĩa giáo dục của văn học đã rõ ràng.

Trong cuốn sách này tôi chỉ tạm kể chút ít những gì tôi kịp kể.

Nhưng nếu như tôi truyền đạt được tới bạn đọc, dù chỉ trong một chừng
mực ít ỏi, khái niệm về bản chất tuyệt vời của lao động nhà văn thì tôi dám
coi như đã làm tròn bổn phận của tôi đối với văn học.

 
Konstantin Paustovsky*

Chú thích:

[1] Nhà văn Pháp (1799-1850)

* Trong cuốn này những từ riêng của Nga được phiên âm theo cách đọc
tiếng Việt (đối với những âm không có âm tương ứng, thì: Sh đọc như s rất
uốn lưỡi, zh đọc như g(i) rất uốn lưỡi, tz đọc như tx, f đọc như ph). Những
tên người, địa danh các nước khác được để nguyên dạng.

https://thuviensach.vn

Konstantin Pautovsky
Bông hồng vàng
Dịch giả: Vũ Thư Hiên
bụi quý
Tôi không sao nhớ ra được bằng cách nào tôi đã biết được câu chuyện về
anh thợ quét rác thành Paris tên là Jean Chamet. Chamet sống bằng nghề
quét dọn các xưởng thủ công trong khu phố anh ở.

Nhà của Chamet là một túp lều ở ngoại ô. Tất nhiên, tôi có thể miêu tả tỉ mỉ
khu vực Chamet cư ngụ và bằng cách đó đưa độc giả đi xa khỏi cốt truyện.
Nhưng có lẽ chỉ cần nói rằng cho đến nay ở ngoại thành Paris vẫn còn lại
những bức tường pháo đài bằng đất cũng đủ. Vào thời gian xảy ra câu
chuyện này, những bụi kim ngân và sơn trà vẫn mọc um tùm trên tường
thành và chim chóc làm tổ trong những bụi đó.

Túp lều của anh thợ quét rác nằm ép sát chân tường pháo đài mặt bắc, kế
bên những căn nhà bé bỏng của các bác hàng thiếc, các bác thợ giày, những
tên du thủ du thực và đám hành khất.

Giá mà Maupassant[1] để mắt đến cuộc sống của số cư dân trong những
túp lều nọ, hẳn ông đã viết thêm được vài truyện ngắn tuyệt diệu. Có khi
những truyện ấy còn mang lại cho vinh quang vốn đã vững chắc của ông
thêm nhiều vòng nguyệt quế nữa cũng nên.

Đáng tiếc là người ngoài cuộc chẳng có ai để mắt đến những nơi ấy, trừ lũ
mật thám. Mà mật thám thì cũng chỉ ló mặt tới đây mỗi khi họ phải lùng
xục tìm đồ mất trộm mà thôi.

Bằng vào cái biệt hiệu "Gõ kiến" mà xóm giềng đặt cho Chamet, ta phải
hình dung anh là một người gầy gò, mũi nhọn và dưới vành mũ bao giờ
cũng thò ra một lọn tóc.

Trước kia, Chamet đã từng có một cuộc sống dễ chịu. Anh đăng lính trong
quân đội của "Tiểu Napoléon", hồi chiến tranh Mehico.

May cho Chamet. Anh bị sốt rét nặng ở Veracruz. Và thế là anh lính ốm
yếu chưa từng một lần đọ súng thực sự nào liền bị tống về nước. Viên chỉ
huy trung đoàn nhân tiện bèn gửi anh mang đứa con gái lên tám của ông là
https://thuviensach.vn

Suzanne về theo.

Viên chỉ huy của Chamet góa vợ, thành thử đi đâu ông ta cũng lếch thếch
tha mụn con gái đi cùng. Nhưng lần này ông đành phải chia tay với con gái
và gửi nó về cho bà chị ở Rouen. Khí hậu Mehico rất độc đối với trẻ con
châu Âu. Hơn nữa, trong cuộc chiến tranh du kích bát nháo ở nơi này chẳng
thiếu gì những nguy hiểm bất ngờ.

Trên đường về Pháp, khí nóng bốc ngùn ngụt trên Đại Tây dương. Con bé
suốt ngày lặng thinh. Thậm chí nhìn những con cá bay vọt lên khỏi mặt
nước bóng nhẫy nó cũng chẳng buồn mỉm cười.

Chamet ra sức chăm sóc Suzanne. Tất nhiên, anh cũng hiểu rằng con bé
không chỉ mong được anh chăm sóc, mà còn muốn được anh âu yếm, vuốt
ve. Khốn nỗi, một tên lính quèn của trung đoàn thuộc địa như anh thì làm
sao có thể nghĩ ra được cái gì cho trìu mến kia chứ? Anh có thể mua vui
cho nó bằng cách nào đây? Đánh mạt chược với nó chăng? Hay là hát cho
nó nghe những bài ca tục tĩu của lính tráng.

Nhưng dù sao thì cũng không thể nín lặng mãi. Càng ngày anh càng bắt gặp
nhiều thêm những cái nhìn băn khoăn của con bé. Cuối cùng, anh đánh liều
kể cho nó nghe về cuộc đời mình. Một cách không mạch lạc, anh kể lại cho
nó nghe những tình tiết hết sức vụn vặt về một vạn chài trên bờ biển
Manche, những bãi cát tơi, những vũng nước đọng khi triều xuống, ngôi
nhà thờ nhỏ trong thôn nhà anh với quả chuông rạn, chuyện mẹ anh đã
chữa cho hàng xóm khỏi chứng rát họng như thế nào.

Trong những mẩu ký ức đó Chamet cho rằng chẳng có gì khả dĩ làm cho
Suzanne vui lên được. Nhưng anh ngạc nhiên biết bao khi thấy con bé lại
háo hức nghe chuyện anh, thậm chí nó còn bắt anh kể đi kể lại những
chuyện ấy, đòi biết thêm những tình tiết mới.

Chamet nặn óc tìm cho bằng ra những tình tiết ấy, cho đến khi anh không
còn tin là chúng có thật. Đó không còn là những mẩu ký ức nữa, mà chỉ là
bóng mờ của chúng. Chúng tan ra như những mảnh vụn của sương mù.
Thực vậy, Chamet không bao giờ có thể ngờ rằng có lúc anh sẽ phải khôi
phục trong trí nhớ quãng thời gian vô tích sự ấy của đời mình.

Một hôm, Chamet chợt mang máng nhớ tới một bông hồng vàng. Bông
https://thuviensach.vn

hồng thô kệch bằng vàng kim đã xuống nước ấy, được móc vào cây thập
giá Chúa trong ngôi nhà một bà lão dân chài, chính mắt anh đã thấy. Có lẽ
là như thế, mà cũng có thể là anh chỉ nghe láng giềng kể về nó.

Không, đúng là anh đã thấy nó thật, anh còn nhớ rõ nó lấp lánh thế nào,
mặc dầu ngoài trời không có nắng và một cơn bão buồn thảm đang sục sôi
trên eo biển. Càng về sau Chamet càng hình dung rõ hơn cái ánh lấp lánh
ấy: nó giống như mấy ngọn lửa nhỏ sáng lên dưới một trần nhà thấp.

Người trong vạn chài thẩy đều ngạc nhiên thấy bà lão nọ khăng khăng
không chịu bán báu vật của bà. Bán nó đi bà sẽ sống dư dật. Riêng có mẹ
Chamet là quả quyết rằng bán bông hồng đi là có tội, bởi vì nó là quà chúc
phúc của người tình bà lão tặng bà khi bà còn là một cô gái tươi hơn hớn tại
nhà máy đóng hộp cá cá mòi ở Odern.

- Trên thế gian này những bông hồng bằng vàng như thế hiếm lắm, con ạ mẹ Chamet nói - Nhà nào có nó nhà ấy sẽ có hạnh phúc. Mà không riêng
họ đâu, con ơi, người nào chỉ chạm vào bông hồng thôi, người ấy cũng sẽ
được hạnh phúc.

Thằng bé Chamet mỏi mắt chờ cái ngày cuộc sống hạnh phúc đến với bà
lão dân chài. Nhưng hạnh phúc chẳng thấy đâu, thậm chí bóng dáng của nó
cũng chẳng có. Ngôi nhà của bà lão run rẩy trước gió và tối tối trong nhà
chẳng có ánh lửa.

Thế rồi Chamet bỏ làng ra đi,...